موضوع هویت به طور عام و هویت ملی به طور خاص، از جمله بحث‌های مطرح در علوم اجتماعی سال‌های پایانی قرن بیستم و دهه نخست قرن بیست و یکم است. در مقایسه با دو قرن پیش از آن، حجم آثار انتشار یافته پیرامون هویت و هویت ملی و به تبع آن ملیت، در دو دهه اخیر بسیار بیشتر بوده است. در سطح جهانی چند مسئله عمده باعث توجه پژوهشگران علوم اجتماعی به موضوع هویت و ملیت شده است: یکی از این مسائل، دگرگونی‌های گسترده سیاسی و اقتصادی در سال‌های دهه 1980، از جمله پیدایش جنبش‌های نوین اجتماعی در غرب، آغاز فرایند دمکراسی شدن و جنبش‌های جامعه مدنی در اروپای شرقی و در نهایت فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و پایان جنگ سرد بوده است. در کنار این دگرگونی‌ها، شتاب گرفتن فرایند جهانی شدن در دهه‌های پایانی قرن بیستم و گسترش چشمگیر فن‌آوری‌های اطلاع‌رسانی و دسترسی آسان به اطلاعات و ارتباطات و جابجایی‌ای گسترده جمعیتی در جهان باعث طرح مسئله ملیت و هویت و هویت ملی در محافل پژوهشی و دانشگاهی جهان شد. بحث‌هایی چون تضعیف قدرت و کنترل دولت، تأثیر فن‌آوری‌های ارتباطی و اطلاعاتی بر کم‌رنگ شدن اهمیت مرزها و پررنگ شدن هویت‌های ملی و گاه قومی در کشورهای تازه‌تاسیس چندملیتی‌، موضوع هویت ملی و ملیت را به یکی از مسائل عمده پژوهشی در رشته‌های گوناگون علوم اجتماعی تبدیل کرده است.

در کنار این تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جهانی؛ پیدایش بحث‌های نظری و مکتب‌های اندیشه سیاسی نوین نیز به آغاز پژوهش‌های نوین درباره هویت به طور عام و هویت ملی و ملیت به طور خاص کمک کرد. در این میان دو حوزه نظری در دامن زدن به بحث‌های نوین پیرامون هویت و ملیت مؤثر بودند: یکی پیدایش نظریه‌های نوین پیرامون ملت، ملیت و قومیت و دوم پیدایش رهیافت‌های نوین گوناگونی که به طور کلی از آنها به عنوان دیدگاه‌های پست‌مدرن نام برده می‌شود. در حوزه نخست نظریه‌پردازان برجسته‌ای چون ارنست گلنر، اریک هابسباوم، بندیکت آندرسون و آنتونی اسمیت نظریه‌های نوینی درباره ماهیت ملیت و ملت و قومیت مطرح ساختند که انبوهی از آثار نظری و مطالعات موردی را درباره مسائل ملی در نقاط گوناگون جهان به دنبال آورد. در حوزه دوم نیز مسئله هویت و ملیت به یکی از موضوعات مهم مربوط به نقد میراث مدرنیسم و مدرنیته تبدیل شد و نویسندگانی چون میشل فوکو، لاکان، دریدا، لاکلاو، موفه و بسیاری دیگر مستقیم و غیرمستقیم مسئله هویت و ملیت را در نوشته‌های خود از نگاه کاملاً نوین و انتقادی مورد بررسی قرار دادند.

در عرصه داخلی نیز بحث ملیت، هویت و قومیت در دهه اخیر به یکی از موضوعات مهم و مطرح در مطالعات علوم اجتماعی ایران تبدیل شده است. این نگاه و توجه مسئله هویت و ملیت در ایران تحت تأثیر عوامل گوناگون بوده است. بخشی از این عوامل به عرصه دگرگونی‌های سیاسی، اجتماعی‌، اقتصادی و فرهنگی جهانی، یعنی همان پدیده جنبش‌های نوین اجتماعی، دمکراسی‌خواهی و جامعه مدنی در اروپای شرقی و غربی و خاورمیانه و فرایند جهانی شدن و پیامدهای گسترده ناشی از آن در عرصه فن‌آوری‌های اطلاعاتی و دسترسی به شبکه‌های اطلاعات جهانی مربوط بوده است و بخشی دیگر نیز به تأثیر حوزه‌های نظری دو‌گانه مورد بحث یعنی دیدگاه‌های نوین به هویت و ملیت از یک سو و نفوذ گرایشها گوناگون اندیشه پست‌مدرن مربوط می‌شده است. این عوامل خود باعث توجه پژوهشگران و فعالان سیاسی و فرهنگی ایران به مسئله هویت و ملیت شده و آثاری را در رابطه با تأثیر جهانی شدن بر هویت ملی و نیز کاربرد نظریه‌های نوین مربوط به هویت و ملیت و دیدگاه‌های پست‌مدرن درباره هویت ایرانی خلق کرده است.

در کنار این عوامل تأثیر‌گذار سیاسی، اجتماعی و فکری جهانی، عوامل منطقه_­ای و داخلی نیز باعث حساس شدن موضوع هویت ملی و ملیت در ایران شده است.

رخداد انقلاب اسلامی در ایران در 1357 و پیامدهای ناشی از آن در عرصه فرهنگی و اجتماعی و سیاسی مسئله هویت ملی را تحت تأثیر قرار داده و موضوع هویت ایرانی و چند و چون آن را به‌ویژه در دهه سوم انقلاب از اهمیت خاصی برخوردار کرد. سیاست‌های خارجی و داخلی آرمان‌خواهانه مبتنی بر ارزش‌های دینی، رشد هویت‌های فراملی (اسلامی) و بعد‌ها فروملی (قومی) را به دنبال داشت و به تضعیف هویت ملی کمک کرد. پیدا شدن و تسلط دیدگاه منفی نسبت به ایرانیان و هویت ملی و ملیت در ایران‌، سیاست‌گذاری‌های ارزشی فراملی را بر مسائل داخلی و خارجی کشور حاکم کرد و نادیده گرفتن و در مواردی نیز ضدیت با هویت ملی و ایرانیت را به دنبال داشت.

 همزمان با این عامل داخلی، یعنی نادیده‌گیری مسئله ملیت و ایرانیت و در یک کلام هویت ملی از سوی نظام سیاسی، رشد حرکت‌ها و ایدئولوژی‌های الحاق‌گرایانه در منطقه به حساس شدن مسئله ملیت و هویت ملی ایرانی منجر شد. در میان این گرایش‌های الحاق‌گرایانه منطقه‌ای، دو مکتب پان‌عربیسم و پان‌ترکیسم بیشترین تأثیر را بر اهمیت توجه به مسئله ملیت و دفاع از هویت ملی و ایرانیت گذاشت. پان‌عربیسم که بیشتر خود را در ایدئولوژی و سیاست‌های حزب بعث تجلی بخشیده بود، هویت و ملیت و یکپارچگی سرزمینی ایران را با طرح دعاوی سرزمینی خود علیه ایران به چالش می‌طلبید. این چالش در جریان هجوم نظامی گسترده رژیم عراق به ایران در 1359 شکل تهدید و خطر جدی را پیدا کرد. طرح دعاوی سرزمینی نسبت به خوزستان، جزایر سه‌گانه ایرانی در خلیج فارس و تلاش برای تغییر نام خلیج فارس، همگی از پیامدهای رشد جریان الحاق‌گرایانه پان‌عربی در برابر ایران بود. حمایت گسترده کشورهای عرب از تهاجم نظامی عراق بعثی به ایران و نیز دعاوی امارات عربی متحده نسبت به جزایر ایران و حمایت کشورهای عرب از آن، حساسیت‌های ملی ایرانی‌ها را برانگیخت و به تولید نوشته‌های تاریخی، سیاسی و فرهنگی برای رویارویی با الحاق‌گرایی و سیاست‌ها و دعاوی الحاق‌گرایانه پان‌عربیسم و کشورهای عرب انجامید.

فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در 1991، زنده شدن دوباره جریان الحاق‌گرای پان‌ترکی را که در سال‌های پس از جنگ جهانی اول به تدریج رو به خاموشی گذاشته بود، به دنبال آورد. گرچه الحاق‌گرایی پان‌ترکی در جریان سال‌های اشغال ایران در جنگ جهانی دوم و به‌ویژه در سال‌های 25-1320 در بحران آذربایجان نمود پیدا کرد و خطر تجزیه آذربایجان و کردستان را در برداشت، اما با آغاز جنگ سرد و پس از جنگ دوم، الحاق‌گرایی پان‌ترکی امید خود را به دست‌یابی به اهداف سیاسی‌اش از دست داد. اما فروپاشی شوروی فضا را عوض کرد و پان‌ترکیسم از دو سو، یعنی در سیاست‌های الحاق‌گرایانه جمهوی آذربایجان و تا حد ضعیف‌تری ترکیه، چالش خود برای ایران و یکپارچگی سرزمینی و فرهنگی آن را نشان داد.

در کنار سیاست‌های الحاق‌گرایانه پان‌عربی و پان‌ترکی کشورهای همسایه ایران، پیدا شدن فعالیت گروه‌های قوم‌گرای تحت تأثیر آن در داخل ایران و گسترش انبوه نشریات قوم‌گرایانه‌ای را که در مناطق گوناگون ایران و در سطح دانشگاه‌ها تبلیغات گسترده‌ای را در رابطه با نفی ملیت و هویت ملی ایرانی و در بسیاری موارد حمله به تاریخ و میراث ملی و فرهنگی ایران و همزمان ستایش از هویت قومی و تاریخ و فرهنگ و سیاست کشورهای همسایه دشمن ایران به راه انداخته بودند، حساسیت پژوهشگران و فعالان مسائل فرهنگی ایران را در بیرون و درون محیط دانشگاه‌های ایران برانگیخت. آنچه بر این حساسیت دامن زد، بی‌تفاوتی محافل و مسئولان فرهنگی و سیاسی و سکوت رسمی آنها در برابر این گونه تبلیغات ضد ایرانی و در مواردی نیز بهره‌گیری آگاهانه و ناآگاهانه از ادبیات آنها در رسانه‌های جمعی رسمی بود. این نکته به‌ویژه در رابطه با آثاری مصداق پیدا می‌کرد که از یک چشم‌انداز سیاسی و با دیدی عمدتاً مبتنی بر نظریه توطئه، به نفی ملیت و هویت ملی ایران و میراث تاریخی و فرهنگی و گاه دینی آن می‌پرداخت و تمامی این میراث را جعلی و ساخته و پرداخته نیروهای خارجی، به‌ویژه یهودیان می‌دانست. از آنجا که نکته اتکا این گونه ادبیات توطئه‌گرایانه، حمله به میراث فرهنگی، سیاسی و تاریخی باستانی ایران بود و اساس هویت و ملیت ایرانی را به عنوان پدیده‌ای جعلی مطرح می‌کرد، رسانه‌های رسمی داخلی، اعم از نشریات و گاه تلویزیون، از نوشته‌های این گونه و نویسندگان آنها در سطح عمومی بهره می‌گرفتند تا به گمان خود با نفی میراث ملی ایران، محوری بودن میراث مذهبی آنرا تقویت کنند.

به طور کلی تمامی این دگرگونی‌ها و سياست‌ها بود كه پژوهشگران و فعالان فرهنگي و سياسي ايراني داخل و خارج از كشور را كه براي ميراث تاريخي و فرهنگي ايران اهميت قائل بودند، به خارج شدن از سكوت طولاني در برابر موضوعاتي چون هويت و مليت ايراني و آغاز تلاش براي دفاع از اين ميراث در پرتو بحث‌هاي علمي موجود و نوين برانگيخت. آنچه كه به‌ويژه بر اهميت پژوهش درباره هويت ملي و مليت در ايران در پرتو ديدگاه‌هاي نظري نوين مي‌افزود، پيدايش نوعي از ادبيات مربوط به هويت و مليت ايراني بود كه تحت تأثير نظريه‌هاي مدرن به مسئله هويت و مليت، نظير ديدگاه‌هاي گلنر، اندرسون‌، هابسباوم و نيز نحله‌هاي گوناگون نظريه پست‌مدرن در چند سال اخير به وجود آمده بود. اين گونه آثار كه عمدتاً از سوي برخي پژوهشگران طرفدار ديدگاه‌هاي مدرن و در نتيجه دانشجويان رشته‌هاي علوم اجتماعي و انساني انجام شده، عمدتاً جنبه‌هاي نظري دارد، اما اساس كار خود را بر داده‌هاي معتبر بر آمده از منابع مرتبط با ميراث تاريخي، فرهنگي و سياسي ايران قرار نمي‌دهد. به عبارت ديگر اين‌گونه پژوهشگران بيش از آنكه مورد مطالعه و موضوع آن يعني هويت ايراني و مليت در ايران را با استناد به منابع دست اول و پژوهش‌هاي تاريخي و ميداني معتبر بشناسند، بيشتر تحت تأثير نظريه‌هاي مدرن هستند و ناخواسته اين الگوها را راهنماي اصلي خود در كنكاش پيرامون چند و چون هويت و مليت در ايران قرار مي‌دهند تا نقد و بررسي آنها بر اساس تطبيق نظريه با مورد مطالعه در پرتو داده‌هاي تاريخي و سياسي و اجتماعي معتبر.

اين پژوهش در پي آن است تا چند مسئله اساسي را در رابطه با مسئله هويت و مليت ايراني مورد بررسي قرار دهد:

1. تجزيه و تحليل‌، دسته‌بندي و نقد و بررسي رهيافت‌ها و ديدگاه‌هاي گوناگون درباره هويت، مليت و هويت ملي ايراني.

2. به دست دادن رهيافت مناسب با ويژگي‌هاي تاريخي ايران براي بحث و بررسي هويت و مليت ايراني و شناسايي بنيادهاي سازنده اين هويت با توجه به گذشته و اكنون جامعه ايران با بهره‌گيري از چهارچوب‌هاي مفهومي نظري نوين مربوط به بحث‌هاي هويت و مليت و تطبيق و تطابق انتقادي آنها با هويت ايراني.

3. بررسي عمده‌تر چالش‌ها موجود بر سر راه هويت و همبستگي ملي ايراني در دوره معاصر، به‌ويژه در عصر شتاب‌گيري روند جهاني شدن و پيامدهاي ناشي از آن.

4. يافتن راه‌ها و روش‌هاي رويارويي بهينه با اين چالش‌ها، و شيوه‌هاي مناسب پاسخگويي به نيازهاي نوين هويتي جامعه ايراني و در نهايت يافتن ساز و كار نظري و علمي مناسب براي بازسازي و روزآمد كردن گفتمان هويت ملي ايراني و پويا ساختن آن در جهان در حال دگرگوني معاصر.

در راستاي رسيدن به اين اهداف، و با توجه به نگرش‌هاي گوناگون مطرح شده در باره هويت ملي ايراني از يكسو و چالش‌هاي كنوني فراروي آن، اين سوال اساسي مطرح مي‌شود كه از ميان رهيافت‌هاي گوناگون دربارة هويت ايراني، چه رهيافتي براي تبيين هويت ملي ايراني مناسب‌تر است و چگونه مي‌توان در دوران پرچالش كنوني، گفتمان هويت ملي ايراني را به گونه‌اي بازسازي و روزآمد كرد كه هم تبديل كننده چالش‌هاي موجود به فرصت باشد و هم زمينه‌هاي تقويت همبستگي ملي در ايران را فراهم كند.

فرضيه اساسي پژوهش آن است كه رهيافت‌ها و ديدگاه‌هاي گوناگون سنتي و مدرن به هويت ملي ايراني دچار مشكلات روش‌شناسي، هستي‌شناسي و معرفت‌شناسي جدي هستند و تنها رهيافت مبتني بر درك پويايي‌ها و ويژگي‌هاي خاص تاريخي جامعه ايراني و به عبارتي ديدگاه متناسب با «جامعه‌شناسي تاريخي» ايران قادر به تبيين و معرفي بنيادهاي سازنده هويت ملي ايراني و درك واقعيت‌هاي ايران به عنوان يك جامعه سياسي– فرهنگي و تاريخي است. بازسازي و روزآمد كردن و پويا‌سازي هويت ملي ايراني در دوران كنوني نيز به دستگاه معرفت‌شناسي مناسبي نيازمند است كه بر خلاف دستگاه‌هاي معرفت‌شناسي مورد استفاده رهيافت‌هاي سنتي و مدرن، با ماهيت تحول در علوم اجتماعي تناسب داشته باشد و ضمن ارتباط دادن گذشته و حال بتواند ساز و كار تبديل چالش‌هاي موجود بر سر راه هويت و مليت ايراني و جامعه ايران را به فرصت بدست دهد و ضمن تقويت و پويا‌سازي گفتمان هويت ملي ايران با برآوردن نيازهاي نوين جامعه ايراني، زمينه تقويت و استحكام هويت ملي و همبستگي ملي ايران را فراهم سازد.

 در نهايت، پژوهش بر آن است كه هويت ملي ايراني با وجود داشتن بنيادهاي مستحكم تاريخي و فرهنگي و سياسي، و در عين برخورداري از پيوستگي و اصالت و استقلال خاص خود، در صورتي قادر به رسيدن به استحكام، پويايي و تقويت همبستگي ملي بيشتر جامعه ايراني است كه ضمن تكيه بر عناصر سازنده سرزميني، تاريخي، سياسي و فرهنگي ايران، خود را به صورت يك گفتمان هويتي مردم- شهروند محور بازسازي كند. پژوهش كنوني تلاش دارد تا چگونگي بازسازي اين گفتمان را نشان دهد.

در پایان، نویسنده بر خود واجب می داند که از تمامی کسانی که او را از آغاز تا پایان از جنبه‌های گوناگون در نوشتن این کتاب یاری کردند، سپاسگزاری کند. در این میان به ویژه بایسته است تا به یاری و همراهی آقای دکتر عبدالامیر نبوی و حمایت‌های آقای دکتر علیخانی ریاست پژوهشکده مطالعات فرهنگی وزارت علوم اشاره شود. همچنین نویسنده از تشویق‌ها و کمک‌های دوستان و دانشجویان خود، بویژه آقای حجت کاظمی دانشجوی دکتری علوم سیاسی، و نیز مشورت‌های آقای دکتر جهانگیر معینی علمداری استاد و پژوهشگر علوم سیاسی در بحث‌های فلسفه علم سپاسگزار می باشد.