هفته بسیج گرامی باد         ابراهیم فیاض؛ ناقد آخرین اثر از عباس کاظمی       در نشست خبری جشنواره فارابی مطرح شد: وظیفه داریم آثار و محققان حوزه علوم انسانی را کشف کنیم  

English
 
 
  
بنیادهای هویت ملی ایرانی
بنیادهای هویت ملی ایرانی

 

مقدمه
 

موضوع هویت به طور عام و هویت ملی به طور خاص، از جمله بحث‌های مطرح در علوم اجتماعی سال‌های پایانی قرن بیستم و دهه نخست قرن بیست و یکم است. در مقایسه با دو قرن پیش از آن، حجم آثار انتشار یافته پیرامون هویت و هویت ملی و به تبع آن ملیت، در دو دهه اخیر بسیار بیشتر بوده است. در سطح جهانی چند مسئله عمده باعث توجه پژوهشگران علوم اجتماعی به موضوع هویت و ملیت شده است: یکی از این مسائل، دگرگونی‌های گسترده سیاسی و اقتصادی در سال‌های دهه 1980، از جمله پیدایش جنبش‌های نوین اجتماعی در غرب، آغاز فرایند دمکراسی شدن و جنبش‌های جامعه مدنی در اروپای شرقی و در نهایت فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و پایان جنگ سرد بوده است. در کنار این دگرگونی‌ها، شتاب گرفتن فرایند جهانی شدن در دهه‌های پایانی قرن بیستم و گسترش چشمگیر فن‌آوری‌های اطلاع‌رسانی و دسترسی آسان به اطلاعات و ارتباطات و جابجایی‌ای گسترده جمعیتی در جهان باعث طرح مسئله ملیت و هویت و هویت ملی در محافل پژوهشی و دانشگاهی جهان شد. بحث‌هایی چون تضعیف قدرت و کنترل دولت، تأثیر فن‌آوری‌های ارتباطی و اطلاعاتی بر کم‌رنگ شدن اهمیت مرزها و پررنگ شدن هویت‌های ملی و گاه قومی در کشورهای تازه‌تاسیس چندملیتی‌، موضوع هویت ملی و ملیت را به یکی از مسائل عمده پژوهشی در رشته‌های گوناگون علوم اجتماعی تبدیل کرده است.

در کنار این تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جهانی؛ پیدایش بحث‌های نظری و مکتب‌های اندیشه سیاسی نوین نیز به آغاز پژوهش‌های نوین درباره هویت به طور عام و هویت ملی و ملیت به طور خاص کمک کرد. در این میان دو حوزه نظری در دامن زدن به بحث‌های نوین پیرامون هویت و ملیت مؤثر بودند: یکی پیدایش نظریه‌های نوین پیرامون ملت، ملیت و قومیت و دوم پیدایش رهیافت‌های نوین گوناگونی که به طور کلی از آنها به عنوان دیدگاه‌های پست‌مدرن نام برده می‌شود. در حوزه نخست نظریه‌پردازان برجسته‌ای چون ارنست گلنر، اریک هابسباوم، بندیکت آندرسون و آنتونی اسمیت نظریه‌های نوینی درباره ماهیت ملیت و ملت و قومیت مطرح ساختند که انبوهی از آثار نظری و مطالعات موردی را درباره مسائل ملی در نقاط گوناگون جهان به دنبال آورد. در حوزه دوم نیز مسئله هویت و ملیت به یکی از موضوعات مهم مربوط به نقد میراث مدرنیسم و مدرنیته تبدیل شد و نویسندگانی چون میشل فوکو، لاکان، دریدا، لاکلاو، موفه و بسیاری دیگر مستقیم و غیرمستقیم مسئله هویت و ملیت را در نوشته‌های خود از نگاه کاملاً نوین و انتقادی مورد بررسی قرار دادند.

در عرصه داخلی نیز بحث ملیت، هویت و قومیت در دهه اخیر به یکی از موضوعات مهم و مطرح در مطالعات علوم اجتماعی ایران تبدیل شده است. این نگاه و توجه مسئله هویت و ملیت در ایران تحت تأثیر عوامل گوناگون بوده است. بخشی از این عوامل به عرصه دگرگونی‌های سیاسی، اجتماعی‌، اقتصادی و فرهنگی جهانی، یعنی همان پدیده جنبش‌های نوین اجتماعی، دمکراسی‌خواهی و جامعه مدنی در اروپای شرقی و غربی و خاورمیانه و فرایند جهانی شدن و پیامدهای گسترده ناشی از آن در عرصه فن‌آوری‌های اطلاعاتی و دسترسی به شبکه‌های اطلاعات جهانی مربوط بوده است و بخشی دیگر نیز به تأثیر حوزه‌های نظری دو‌گانه مورد بحث یعنی دیدگاه‌های نوین به هويت و مليت از يك سو و نفوذ گرايشها گوناگون انديشه پست‌مدرن مربوط مي‌شده است. اين عوامل خود باعث توجه پژوهشگران و فعالان سياسي و فرهنگي ايران به مسئله هويت و مليت شده و آثاري را در رابطه با تأثير جهاني شدن بر هويت ملي و نيز كاربرد نظريه‌هاي نوين مربوط به هويت و مليت و ديدگاه‌هاي پست‌مدرن درباره هويت ايراني خلق كرده است.

در كنار اين عوامل تأثير‌گذار سياسي، اجتماعي و فكري جهاني، عوامل منطقه­اي و داخلي نيز باعث حساس شدن موضوع هويت ملي و مليت در ايران شده است.

رخداد انقلاب اسلامي در ايران در 1357 و پيامدهاي ناشي از آن در عرصه فرهنگي و اجتماعي و سياسي مسئله هويت ملي را تحت تأثير قرار داده و موضوع هويت ايراني و چند و چون آن را به‌ويژه در دهه سوم انقلاب از اهميت خاصي برخوردار كرد. سياست‌هاي خارجي و داخلي آرمان‌خواهانه مبتني بر ارزش‌هاي ديني، رشد هويت‌هاي فراملي (اسلامي) و بعد‌ها فروملي (قومي) را به دنبال داشت و به تضعيف هويت ملي كمك كرد. پيدا شدن و تسلط ديدگاه منفي نسبت به ايرانيان و هويت ملي و مليت در ايران‌، سياست‌گذاري‌هاي ارزشي فراملي را بر مسائل داخلي و خارجي كشور حاكم كرد و ناديده گرفتن و در مواردي نيز ضديت با هويت ملي و ايرانيت را به دنبال داشت.

 همزمان با اين عامل داخلي، يعني ناديده‌گيري مسئله مليت و ايرانيت و در يك كلام هويت ملي از سوي نظام سياسي، رشد حركت‌ها و ايدئولوژي‌هاي الحاق‌گرايانه در منطقه به حساس شدن مسئله مليت و هويت ملي ايراني منجر شد. در ميان اين گرايش‌هاي الحاق‌گرايانه منطقه‌اي، دو مكتب پان‌عربيسم و پان‌تركيسم بيشترين تأثير را بر اهميت توجه به مسئله مليت و دفاع از هويت ملي و ايرانيت گذاشت. پان‌عربيسم كه بيشتر خود را در ايدئولوژي و سياست‌هاي حزب بعث تجلي بخشيده بود، هويت و مليت و يكپارچگي سرزميني ايران را با طرح دعاوي سرزميني خود عليه ايران به چالش مي‌طلبيد. اين چالش در جريان هجوم نظامي گسترده رژيم عراق به ايران در 1359 شكل تهديد و خطر جدي را پيدا كرد. طرح دعاوي سرزميني نسبت به خوزستان، جزاير سه‌گانه ايراني در خليج فارس و تلاش براي تغيير نام خليج فارس، همگي از پيامدهاي رشد جريان الحاق‌گرايانه پان‌عربي در برابر ايران بود. حمايت گسترده كشورهاي عرب از تهاجم نظامي عراق بعثي به ايران و نيز دعاوي امارات عربي متحده نسبت به جزاير ايران و حمايت كشورهاي عرب از آن، حساسيت‌هاي ملي ايراني‌ها را برانگيخت و به توليد نوشته‌هاي تاريخي، سياسي و فرهنگي براي رويارويي با الحاق‌گرايي و سياست‌ها و دعاوي الحاق‌گرايانه پان‌عربيسم و كشورهاي عرب انجاميد.

فروپاشي اتحاد جماهير شوروي در 1991، زنده شدن دوباره جريان الحاق‌گراي پان‌تركي را كه در سال‌هاي پس از جنگ جهاني اول به تدريج رو به خاموشي گذاشته بود، به دنبال آورد. گرچه الحاق‌گرايي پان‌تركي در جريان سال‌هاي اشغال ايران در جنگ جهاني دوم و به‌ويژه در سال‌هاي 25-1320 در بحران آذربايجان نمود پيدا كرد و خطر تجزيه آذربايجان و كردستان را در برداشت، اما با آغاز جنگ سرد و پس از جنگ دوم، الحاق‌گرايي پان‌تركي اميد خود را به دست‌يابي به اهداف سياسي‌اش از دست داد. اما فروپاشي شوروي فضا را عوض كرد و پان‌تركيسم از دو سو، يعني در سياست‌هاي الحاق‌گرايانه جمهوي آذربايجان و تا حد ضعيف‌تري تركيه، چالش خود براي ايران و يكپارچگي سرزميني و فرهنگي آن را نشان داد.

در كنار سياست‌هاي الحاق‌گرايانه پان‌عربي و پان‌تركي كشورهاي همسايه ايران، پيدا شدن فعاليت گروه‌هاي قوم‌گراي تحت تأثير آن در داخل ايران و گسترش انبوه نشريات قوم‌گرايانه‌اي را كه در مناطق گوناگون ايران و در سطح دانشگاه‌ها تبليغات گسترده‌اي را در رابطه با نفي مليت و هويت ملي ايراني و در بسياري موارد حمله به تاريخ و ميراث ملي و فرهنگي ايران و همزمان ستايش از هويت قومي و تاريخ و فرهنگ و سياست كشورهاي همسايه دشمن ايران به راه انداخته بودند، حساسيت پژوهشگران و فعالان مسائل فرهنگي ايران را در بيرون و درون محيط دانشگاه‌هاي ايران برانگيخت. آنچه بر اين حساسيت دامن زد، بي‌تفاوتي محافل و مسئولان فرهنگي و سياسي و سكوت رسمي آنها در برابر اين گونه تبليغات ضد ايراني و در مواردي نيز بهره‌گيري آگاهانه و ناآگاهانه از ادبيات آنها در رسانه‌هاي جمعي رسمي بود. اين نكته به‌ويژه در رابطه با آثاري مصداق پيدا مي‌كرد كه از يك چشم‌انداز سياسي و با ديدي عمدتاً مبتني بر نظريه توطئه، به نفي مليت و هويت ملي ايران و ميراث تاريخي و فرهنگي و گاه ديني آن مي‌پرداخت و تمامي اين ميراث را جعلي و ساخته و پرداخته نيروهاي خارجي، به‌ويژه يهوديان مي‌دانست. از آنجا كه نكته اتكا اين گونه ادبيات توطئه‌گرايانه، حمله به ميراث فرهنگي، سياسي و تاريخي باستاني ايران بود و اساس هويت و مليت ايراني را به عنوان پديده‌اي جعلي مطرح مي‌كرد، رسانه‌هاي رسمي داخلي، اعم از نشريات و گاه تلويزيون، از نوشته‌هاي اين گونه و نويسندگان آنها در سطح عمومي بهره مي‌گرفتند تا به گمان خود با نفي ميراث ملي ايران، محوري بودن ميراث مذهبي آنرا تقويت كنند.

به طور كلي تمامي اين دگرگوني‌ها و سياست‌ها بود كه پژوهشگران و فعالان فرهنگي و سياسي ايراني داخل و خارج از كشور را كه براي ميراث تاريخي و فرهنگي ايران اهميت قائل بودند، به خارج شدن از سكوت طولاني در برابر موضوعاتي چون هويت و مليت ايراني و آغاز تلاش براي دفاع از اين ميراث در پرتو بحث‌هاي علمي موجود و نوين برانگيخت. آنچه كه به‌ويژه بر اهميت پژوهش درباره هويت ملي و مليت در ايران در پرتو ديدگاه‌هاي نظري نوين مي‌افزود، پيدايش نوعي از ادبيات مربوط به هويت و مليت ايراني بود كه تحت تأثير نظريه‌هاي مدرن به مسئله هويت و مليت، نظير ديدگاه‌هاي گلنر، اندرسون‌، هابسباوم و نيز نحله‌هاي گوناگون نظريه پست‌مدرن در چند سال اخير به وجود آمده بود. اين گونه آثار كه عمدتاً از سوي برخي پژوهشگران طرفدار ديدگاه‌هاي مدرن و در نتيجه دانشجويان رشته‌هاي علوم اجتماعي و انساني انجام شده، عمدتاً جنبه‌هاي نظري دارد، اما اساس كار خود را بر داده‌هاي معتبر بر آمده از منابع مرتبط با ميراث تاريخي، فرهنگي و سياسي ايران قرار نمي‌دهد. به عبارت ديگر اين‌گونه پژوهشگران بيش از آنكه مورد مطالعه و موضوع آن يعني هويت ايراني و مليت در ايران را با استناد به منابع دست اول و پژوهش‌هاي تاريخي و ميداني معتبر بشناسند، بيشتر تحت تأثير نظريه‌هاي مدرن هستند و ناخواسته اين الگوها را راهنماي اصلي خود در كنكاش پيرامون چند و چون هويت و مليت در ايران قرار مي‌دهند تا نقد و بررسي آنها بر اساس تطبيق نظريه با مورد مطالعه در پرتو داده‌هاي تاريخي و سياسي و اجتماعي معتبر.

 
هدف پژوهش

اين پژوهش در پي آن است تا چند مسئله اساسي را در رابطه با مسئله هويت و مليت ايراني مورد بررسي قرار دهد:

1. تجزيه و تحليل‌، دسته‌بندي و نقد و بررسي رهيافت‌ها و ديدگاه‌هاي گوناگون درباره هويت، مليت و هويت ملي ايراني.

2. به دست دادن رهيافت مناسب با ويژگي‌هاي تاريخي ايران براي بحث و بررسي هويت و مليت ايراني و شناسايي بنيادهاي سازنده اين هويت با توجه به گذشته و اكنون جامعه ايران با بهره‌گيري از چهارچوب‌هاي مفهومي نظري نوين مربوط به بحث‌هاي هويت و مليت و تطبيق و تطابق انتقادي آنها با هويت ايراني.

3. بررسي عمده‌تر چالش‌ها موجود بر سر راه هويت و همبستگي ملي ايراني در دوره معاصر، به‌ويژه در عصر شتاب‌گيري روند جهاني شدن و پيامدهاي ناشي از آن.

4. يافتن راه‌ها و روش‌هاي رويارويي بهينه با اين چالش‌ها، و شيوه‌هاي مناسب پاسخگويي به نيازهاي نوين هويتي جامعه ايراني و در نهايت يافتن ساز و كار نظري و علمي مناسب براي بازسازي و روزآمد كردن گفتمان هويت ملي ايراني و پويا ساختن آن در جهان در حال دگرگوني معاصر.

در راستاي رسيدن به اين اهداف، و با توجه به نگرش‌هاي گوناگون مطرح شده در باره هويت ملي ايراني از يكسو و چالش‌هاي كنوني فراروي آن، اين سوال اساسي مطرح مي‌شود كه از ميان رهيافت‌هاي گوناگون دربارة هويت ايراني، چه رهيافتي براي تبيين هويت ملي ايراني مناسب‌تر است و چگونه مي‌توان در دوران پرچالش كنوني، گفتمان هويت ملي ايراني را به گونه‌اي بازسازي و روزآمد كرد كه هم تبديل كننده چالش‌هاي موجود به فرصت باشد و هم زمينه‌هاي تقويت همبستگي ملي در ايران را فراهم كند.

فرضيه اساسي پژوهش آن است كه رهيافت‌ها و ديدگاه‌هاي گوناگون سنتي و مدرن به هويت ملي ايراني دچار مشكلات روش‌شناسي، هستي‌شناسي و معرفت‌شناسي جدي هستند و تنها رهيافت مبتني بر درك پويايي‌ها و ويژگي‌هاي خاص تاريخي جامعه ايراني و به عبارتي ديدگاه متناسب با «جامعه‌شناسي تاريخي» ايران قادر به تبيين و معرفي بنيادهاي سازنده هويت ملي ايراني و درك واقعيت‌هاي ايران به عنوان يك جامعه سياسي– فرهنگي و تاريخي است. بازسازي و روزآمد كردن و پويا‌سازي هويت ملي ايراني در دوران كنوني نيز به دستگاه معرفت‌شناسي مناسبي نيازمند است كه بر خلاف دستگاه‌هاي معرفت‌شناسي مورد استفاده رهيافت‌هاي سنتي و مدرن، با ماهيت تحول در علوم اجتماعي تناسب داشته باشد و ضمن ارتباط دادن گذشته و حال بتواند ساز و كار تبديل چالش‌هاي موجود بر سر راه هويت و مليت ايراني و جامعه ايران را به فرصت بدست دهد و ضمن تقويت و پويا‌سازي گفتمان هويت ملي ايران با برآوردن نيازهاي نوين جامعه ايراني، زمينه تقويت و استحكام هويت ملي و همبستگي ملي ايران را فراهم سازد.

 در نهايت، پژوهش بر آن است كه هويت ملي ايراني با وجود داشتن بنيادهاي مستحكم تاريخي و فرهنگي و سياسي، و در عين برخورداري از پيوستگي و اصالت و استقلال خاص خود، در صورتي قادر به رسيدن به استحكام، پويايي و تقويت همبستگي ملي بيشتر جامعه ايراني است كه ضمن تكيه بر عناصر سازنده سرزميني، تاريخي، سياسي و فرهنگي ايران، خود را به صورت يك گفتمان هويتي مردم- شهروند محور بازسازي كند. پژوهش كنوني تلاش دارد تا چگونگي بازسازي اين گفتمان را نشان دهد.

كتاب در سه بخش و يازده فصل سازماندهي شده است. بخش نخست، مسائل مفهومي و نظري پيرامون هويت، مليت و تطبيق اين مفاهيم و چهارچوب‌هاي نظري با ايران و مسئله هويت و مليت در ايران را مورد بحث قرار مي‌دهد. اين بخش خود به سه فصل اساسي تقسيم شده است. فصل نخست به مسئله روش در علوم اجتماعي به طور عام و در مطالعات مربوط به هويت ملي در ايران به طور خاص اختصاص دارد. اين فصل كه در واقع بنيان روش‌شناسي (متدولوژيك) و معرفت‌شناسي اثر حاضر را تشكيل مي‌دهد، به فقدان ديدگاه مبتني بر جامعه‌شناسي تاريخي در علوم اجتماعي ايران مي‌پردازد و ضمن طرح مشكل «نظريه زدگي» فارغ از زمان و مكان به عنوان علت اصلي فقدان جامعه‌شناسي تاريخي، ويژگي‌هاي اين روش را بر شمرده و بر ضرورت كاربست آن در مطالعات علوم اجتماعي و به‌ويژه بحث مهم هويت ملي در ايران تأكيد مي‌كند. در فصل دوم، مفهوم هويت، هويت در رشته‌هاي گوناگون علوم اجتماعي و گونه‌بندي هويت‌ها‌، از سطح هويت شخصي گرفته تا هويت ملي، به بحث گذاشته شده است. در اين فصل ديدگاه‌هاي نوين به هويت، به‌ويژه ديدگاه‌هاي پست‌مدرن مورد بررسي و نقد قرار گرفته است.
فصل سوم به مفاهيم و نظريه‌هاي مربوط به ملت، مليت و قوميت مي‌پردازد. در اين فصل نيز ديدگاه‌هاي گوناگون سنتي و مدرن درباره ملت، مليت و قوم‌گرايي ارائه شده و مورد بحث و بررسي قرار گرفته است. آخرين فصل بخش نخست‌، يعني فصل چهارم به بحث مهم كاربرد مفاهيم و نظريه‌هاي مربوط به هويت، هويت ملي، ملت و مليت و قوميت در ايران اختصاص داده شده است. در اين فصل، با تكيه بر منابع گوناگون مربوط به بحث‌هاي هويت و مليت در ايران، به‌ويژه با مقايسه ايران با كشورهاي منطقه و فراتر از آن، و نيز با بهره‌گيري از نظريه‌هاي مطرح شده در دو فصل پيش، جايگاه تاريخي پديده‌هايي چون ملت‌، مليت‌، هويت ملي و قوميت در ايران به بحث گذاشته شده است. در اين فصل مباحثي چون سطح‌بندي هويت در ايران، انواع گرايش‌ها ملت‌گرايي و جايگاه هويت ديني، قومي و ملي در بحث‌هاي هويتي ايران مطرح شده است. جمع‌بندي بخش نخست آن است كه ايران، به عنوان يك جامعه تاريخي، فرهنگي و سياسي كهن بر خلاف بسياري از كشورهاي تازه‌پا، در زمره ملت‌هاي باستاني است كه در آن هويت ملي و مليت به مرور زمان به عنوان پديده­اي برساخته و يا سازه‌اي اجتماعي شكل گرفته و استحكام يافته است. همچنين بر اين امر تأكيد شده است كه در بحث‌هاي مربوط به هويت در ايران، ضمن به‌كارگيري رعايت اصول سطح تحليل هويتي، بايد از مخدوش كردن هويت‌هاي اجتماعي، نظير هويت ديني و قومي با هويت ملي به عنوان فراگيرترين سطح و چتر مشترك هويتي درون مرزهاي سياسي كشور ايران پرهيز كرد.
دومين بخش كتاب به بررسي، تجزيه و تحليل و نقد ديدگاه‌هاي گوناگون درباره هويت ملي و مليت در ايران تخصيص يافته است. اين بخش به چهار فصل تقسيم شده است. فصل نخست بخش دوم‌، و يا فصل پنجم كتاب ديدگاه‌هاي سنتي درباره هويت ملي و مليت در ايران را بررسي مي‌كند. ديدگاه‌هاي سنتي به هويت ايراني از اين لحاظ سنتي قلمداد شده‌اند كه عمدتاً بنيادهاي تاريخي و يا ايدئولوژيك و سياسي داشته و بر مباحث نظري مدرن تكيه چنداني نمي‌كنند. در اين فصل برداشت‌هاي پنج ديدگاه عمده به هويت ايراني، يعني ديدگاه حسرت‌گراي معطوف به ايران باستان، ديدگاه دين‌محور به هويت ايراني، ديدگاه چپ‌گرايانه معطوف به مليت و خلق‌ها، ديدگاه قوم‌محور به هويت ايراني و سرانجام ديدگاه توطئه‌نگر به تفصيل مورد بحث قرار گرفته‌اند.
فصل ششم كتاب در برگيرنده ديدگاه‌هاي مدرن به هويت ايراني است. اين ديدگاه‌ها از آن لحاظ مدرن در نظر گرفته شده‌اند كه اساس نگاه خود به هويت ايراني و ملت و مليت در ايران را در راستاي نظريه‌هاي مدرن مربوط به هويت و مليت سازماندهي كرده‌اند. ديدگاه‌هاي نوين به مليت و قوميت در آثار گلنر، آندرسون و هابسباوم و نيز ديدگاه‌هاي گوناگون پست‌مدرن و سرانجام نظريه جهاني شدن عمده‌ترين تأثير را بر ديدگاه‌هاي مدرن به هويت ايراني گذاشته‌اند. در اين فصل ديدگاه‌هاي مدرن به هويت ايراني به دو مقوله ديدگاه‌هاي انتقادي و ديدگاه‌هاي انكار‌گرا تقسيم‌بندي شده‌اند. ديدگاه‌هاي انكار‌گرا كه اصولاً منكر وجود هويت ملي، ملت و مليت در ايران مي‌باشند به دو دسته انكارگرايي دين‌محور و انكار‌گرايي قوم‌محور تقسيم شده و ديدگاه‌هاي آنها مورد بحث قرار گرفته است.
فصل هفتم كتاب به نقد ديدگاه‌هاي سنتي و مدرن به هويت ايراني پرداخته و مشكلات اصلي اين ديدگاه‌ها را مورد بررسي قرار داده است. مشكلات اين ديدگاه‌ها در راستاي سه مشكل عمده روش‌شناسي(متدولوژيك)، هستي‌شناسي (انتولوژيك) و معرفت‌شناسي (اپيستمولوژيك) به بحث گذاشته شده­اند. كاهش­گري (تقليل­گرايي)، تعميم‌گرايي جهانشمولي پوزيتيويستي و تغيير سطح تحليل عمده‌ترين نقاط ضعف اين ديدگاه‌ها در بعد معرفت‌شناسي در نظر گرفته شده‌اند. نويسنده تلاش كرده است با ارائه نمونه‌هاي گوناگون، اين مشكلات سه‌گانه را در ديدگاه‌هاي سنتي و مدرن به هويت ايراني تحليل كند.
فصل هشتم كتاب به ديدگاه تاريخي‌نگر مبتني بر جامعه‌شناسي تاريخي ايران اختصاص يافته است. در اين فصل تلاش شده است تا با توجه به متدولوژي و معرفت‌شناسي جامعه‌شناسي تاريخي، كه اهميت زمان و مكان و ويژگي‌هاي تاريخي هر مورد مطالعه را در تبيين مسائل آن مورد تأكيد قرار مي‌دهد، نوشته‌هاي آن گروه از پژوهشگراني را مورد بررسي قرار دهد، كه مسئله هويت و مليت را در بستر تحول تاريخي ايران و ويژگي‌هاي خاص زمان و مكان آن، به‌ويژه در يك نگاه مقايسه‌اي با ساير موارد، تبيين كند. ديدگاه جامعه‌شناختي تاريخي به هويت ايراني ضمن در نظر گرفتن بحث‌هاي نظري مربوط به هويت و مليت، در پي آن است تا با شناخت دقيق جامعه ايران از راه منابع دست اول تاريخي، فرهنگي و پژوهش‌هاي ميداني و نه تكيه صرف بر نظريه‌هاي موجود به‌عنوان اصل راهنما، مسئله هويت‌، مليت و هويت ملي در ايران را تبيين كند. نويسنده ضمن ارائه نمونه پژوهش‌هاي جامعه‌شناختي تاريخي نويسندگان ايراني و غير ايراني، بر آن است كه اين ديدگاه بهتر از ديدگاه‌هاي سنتي و مدرن قادر به تبيين هويت ملي در ايران مي‌باشد.
سومين بخش كتاب به اوضاع كنوني هويت ملي ايراني و چالش‌هاي فراروي آن و نيز بحث ضرورت بازسازي و روزآمدن كردن آن با توجه به دگرگوني­هاي گسترده دروني و بروني مي‌پردازد. اين بخش خود در دو فصل سازماندهي شده است. در فصل نخست بخش، يا فصل نهم كتاب، چالش‌هاي فراروي هويت ملي در ايران به بحث و بررسي گذاشته مي‌شود. از ميان چالش‌هاي گوناگون موجود، جهاني شدن و شتاب گسترده دگرگوني‌هاي سياسي‌، اجتماعي، فرهنگي و به‌ويژه ارتباطي مهم‌ترين چالش در نظر گرفته شده است‌. با اين همه و با وجود ديدگاه برخي پژوهشگران‌، اصولاً جهاني شدن به عنوان يك فرايند يا پروژه لزوماً به از ميان رفتن اقتدار دولت، نابودي مليت و هويت ملي و در نهايت اولويت يافتن قوميت و هويت‌هاي قومي منجر نمي‌شود. تضعيف يا تقويت هويت ملي و همبستگي ملي در عصر جهاني شدن بيشتر به انطباق گفتمان هويت ملي با دگرگوني‌ها و نيازهاي نوين جامعه بشري بستگي دارد. در اين فصل ضمن بررسي چالش جهاني شدن، پيدايش نيازهاي نوين ناشي از دگرگوني‌هاي قرن بيستم، عمده­ترين چالش‌هاي موجود روياروي هويت و همبستگي ملي ايران قلمداد شده است. در اين ميان پنج نياز اساسي (1. نياز به آزادي‌هاي سياسي، اجتماعي و فرهنگي، 2. نياز به دسترسي برابر به فرصت‌ها و امتيازات ملي، 3. نياز به توزيع عادلانه ثروت بين مناطق گوناگون كشور، 4. نياز به نبود تبعيض جنسي و برابري حقوق زن و مرد، 5. و سرانجام نياز اقليت‌ها به برخورداري از حقوق و امتيازات برابر با ساير ايرانيان) به‌عنوان نيازهاي برآورده نشده عمده جامعه ايراني مورد بحث قرار گرفته و ارتباط اين نيازها با مسئله هويت ملي و گفتمان هويت ملي مشخص مي‌شود.
فصل دهم كتاب به بازسازي هويت ملي ايراني در عصر جهاني شدن مي پردازد و چهارچوب نظري مناسب را براي هويت ملي شهروند محور بدست داده و راه تبديل چالش‌هاي فراروي هويت ملي را به فرصت از طريق بازسازي‌، روز آمد كردن و پويا‌سازي آن نشان مي دهد. در اين فصل كه مهم‌ترين فصل كتاب حاضر، و در واقع عمده‌ترين نوآوري اين پژوهش در رابطه با موضوع هويت ملي ايراني است، ساز و كار بازسازي هويت ملي ايراني و تبديل چالش‌ها به فرصت به بحث گذاشته مي‌شود. ديدگاه‌هاي سنتي و مدرن به هويت ايراني گرچه مستقيم و غيرمستقيم نيازهاي نوين پنج‌گانه جامعه ايراني را به نوعي مد نظر دارند، اما در بررسي رابطه ميان هويت ملي و اين نيازها، يا صرفاً به انتقاد از گفتمان هويت ملي بسنده مي‌كنند و يا اصولاً به انكار و نفي آن پرداخته و به نوعي اصولاً ضرورت وجود هويت ملي و مليت را ناديده گرفته و به جاي آن بر هويت­هاي فراملي (ديني) و فروملي (قومي) تأكيد مي‌كنند. به همين خاطر است كه اين ديدگاه‌ها قادر به بازسازي هويت ملي و پوياسازي آن در پرتو چالش‌ها و نيازهاي نوين جام�ه ایرانی نیستند.
این ناتوانی بیش از هر چیز به مسئله معرفت‌شناسی هویت ملی از سوی این دیدگاه‌های برمی‌گردد. در اینجا است که اهمیت رابطه معرفت‌شناسی با مسئله بازسازی گفتمان هویت ملی ایرانی مورد بحث قرار می­گیرد. از میان مکاتب یا دستگاه‌های معرفت‌شناسی موجود، یعنی «ابطال‌پذیری» پوپر، «دگرگونی پارادایمی» کوهن و «برنامه پژوهشی» لاکاتوش، دستگاه سوم با ماهیت دگرگونی در علوم اجتماعی بیشتر انطباق دارد. نویسنده ضمن بحث این مکاتب، به این نکته می‌پردازد که دیدگاه‌های سنتی و مدرن به هویت ایرانی، ناخودآگاه دارای بنیادهای معرفت‌شناسی پوپری و کوهنی هستند که بیشتر به انقطاع، نابودی و آغاز دوباره علم و گفتمان علمی باور دارند. این در حالی است که ماهیت علوم اجتماعی نه بر انقطاع و گسست کامل، بلکه بر تکامل و دگرگونی تدریجی و ارتباط مستقیم میان گذشته اکنون و آینده استوار است. به همین لحاظ، دستگاه معرفت‌شناسی برنامه پژوهشی مناسب‌ترین ابزار معرفت‌شناسی برای بازسازی گفتمان هویت ملی ایرانی در نظر گرفته می‌شود.
فصل یازدهم یا فصل پایانی با عنوان معرفت شناسی بازسازی هویت ملی ایرانی، با بهره‌گیری از نگرش معرفت‌شناسی برنامه پژوهشی به این مسئله مهم می‌پردازد که هویت ملی ایرانی به عنوان یک گفتمان و مجموعه علمی دارای یکی «محور سخت» یا محور نظری متشکل از فرضیه‌های بنیادین است که مهمترین عناصر سازنده هویت ملی ایرانی در طول تاریخ محسوب می‌شود. در این فصل، ضمن بحث این فرضیه‌های محوری یا بنیادهای هویت ملی ایرانی که دربرگیرنده سرزمین، تاریخ، میراث سیاسی و میراث فرهنگی ایران هستتند، بر این نکته تأکید می‌شود که این عناصر سازنده به‌عنوان «محور سخت» هویت ملی ایرانی، غیرقابل خدشه و دگرگونی هستند. در کنار این فرضیه‌های محوری و بنیادهای سازنده هویت ملی ایرانی، گفتمان هویت ملی دارای یک «کمربند محافظ» هست که هدف آن عمل در محیط درونی و برونی جامعه ایرانی است. این کمربند محافظ خود از فرضیه‌های کمکی شکل گرفته است که در جریان زمان دچار تغییر و تحول می‌شوند. به عبارت دیگر با بروز چالش‌ها یا پیدایش نیازهای نوین، این فرضیات کمکی و نه فرضیات محوری هویت ملی ایرانی، هستند که متناسب با شرایط نوین دچار دگرگونی می­شوند. نخبگان فکری و سیاسی ایران با مشاهده چالش‌ها و نیازهای نوین جامعه ایرانی، وظیفه بررسی و انطباق فرضیه‌های کمکی هویت ایرانی را با شرایط جدید به عهده دارند، و متناسب با آنها فرضیه‌های کمکی کهنه را کنار گذاشته و فرضیه‌های کمک نوین را برای تقویت محور سخت هویت ملی ایران جایگزین می کنند.
در قسمت پایانی فصل آخر، نویسنده به این نکته مهم اشاره می‌کند که به دلیل گستردگی چالش‌های فراروی هویت ملی ایرانی در قرن بیستم، به‌ویژه چالش جهانی شدن و پیامدهای ناشی از آن و نیز اهمیت نیازهای برآورده نشده نوین پنج‌گانه جامعه ایرانی (1.نیاز به آزادی‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی بیشتر، 2. نیاز به دسترسی برابر به فرصت‌ها و امتیازات ملی، 3. نیاز به توزیع عادلانه ثروت بین مناطق گوناگون کشور، 4. نیاز به نبود تبعیض جنسی و برابری حقوق زن و مرد، 5. و سرانجام نیاز اقلیت‌ها به برخورداری از حقوق و امتیازات برابر با سایر ایرانیان) بهترین شیوه بازسازی گفتمان هویت ملی ایرانی و پویا‌سازی و تقویت آن در برابر دگرگونی‌ها و چالش‌ها و نیازهای نوین، در نظر گرفتن یک اصل اساسی دیگر به عنوان یکی از بنیادهای هویت ملی ایران و عناصر عمده سازنده آن و افزودن این اصل به محور سخت گفتمان هویت ملی است. این اصل، عنصر «مردم» یا مفهوم «شهروند» است که به نوعی تمامی نیازهای پنج‌گانه نوین جامعه ایرانی به آن مربوط می‌شود. نویسنده ضمن تأکید بر اهمیت مردم در میراث فرهنگی ایران و ذکر نمونه‌های تاریخی از آن، به این نکته مهم اشاره می‌کند که چنان‌چه «مردم» به عنوان یکی از عناصر سازنده هویت ملی ایرانی و بنیادهای آن و به عبارتی یکی از فرضیه‌های «محور سخت» گفتمان ملی در نظر گرفته شود، و نیازهای مردم یا شهروندان در کانون سیاست‌گذاری­ها قرار گیرد، نیازهای نوین پنج‌گانه جامعه ایرانی نیز خود به خود برآورده می‌شود.
تأکید نویسنده بر آن است که این شیوه نگرش به هویت ملی ایرانی و بازسازی آن‌، تنها با برخورداری از دیدگاه جامعه‌شناختی تاریخی امکان‌پذیر است، و با این گونه روزآمد‌سازی و پویا کردن گفتمان هویت ملی ایرانی، که می‌توان از آن به عنوان گفتمان شهروند ـ محور هویت ملی ایرانی نام برد، همبستگی ملی در ایران نیز تقویت خواهد شد.

در پایان، نویسنده بر خود واجب می داند که از تمامی کسانی که او را از آغاز تا پایان از جنبه‌های گوناگون در نوشتن این کتاب یاری کردند، سپاسگزاری کند. در این میان به ویژه بایسته است تا به یاری و همراهی آقای دکتر عبدالامیر نبوی و حمایت‌های آقای دکتر علیخانی ریاست پژوهشکده مطالعات فرهنگی وزارت علوم اشاره شود. همچنین نویسنده از تشویق‌ها و کمک‌های دوستان و دانشجویان خود، بویژه آقای حجت کاظمی دانشجوی دکتری علوم سیاسی، و نیز مشورت‌های آقای دکتر جهانگیر معینی علمداری استاد و پژوهشگر علوم سیاسی در بحث‌های فلسفه علم سپاسگزار می باشد.

نویسنده :حمید احمدیقیمت :5600 تومان
 
 




ادامه...
 
کلیه حقوق این وب سایت محفوظ و متعلق به پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی است..
طراحی و پیاده سازی توسط شرکت مهندسی آتیه پرداز